_______________________________________________________________________________________________________

De algemene opvatting is, dat er ergens voor Katwijk een Romeinse burcht in zee zou liggen. Afgezien van de tegenwoordig onbekende ligging van de Brittenburg heeft vooral de on-Romeinse vorm van het gebouw met dubbele halfronde torens op de hoeken de gemoederen van de Brittenburgonderzoekers danig bezig gehouden. Voor de datering van de Brittenburg is dit een belangrijk aspect. Op beide punten leek het Brittenburgonderzoek verzand. Daar is voor wat betreft de dubbele halfronde hoektorens verandering in gekomen.

Het gelijk van Holwerda

In de Gesta Danorum (ca. 1200) van de Deense geschiedschrijver Saxo Grammaticus (ca.1150-1220) komt een passage voor over strafmaatregelen van de Deense koning Gotrik  (Guðröðr) tegen de Friezen. Het gaat om een pakket aan maatregelen, waaronder genoemd wordt de bouw van een burcht annex tolhuis. Het beschreven tolhuis kan geidentificeerd worden als de Brittenburg, zoals wij die kennen van afbeeldingen van Ortelius en anderen. Ook de samenhang met andere strafmaatregelen is daarbij een aanwijzing, dat deze sterkte in de uitloop van de (Oude) Rijn heeft gestaan. Aldus kan worden aangenomen, dat de Brittenburg geen Romeinse burcht (Arx Britannica) als zodanig is, maar eerst in 810 gesticht is door de Denen (Noormannen). Op grond van de unieke vorm van de Brittenburg met zijn dubbele hoektorens werd reeds in 1927 door de Leidse professor J.H. Holwerda het Frankische of Karolingische karakter van de Brittenburg verondersteld, maar door zijn vakgenoten afgewezen. Veelzeggend is een citaat uit Dijkstra en Ketelaar (1965): ‘Holwerda’s mening dat de Brittenburg ‘een ontwikkelde Frankische curtis’ moet zijn, waarbij de resten in het midden [van het gebouw] worden verklaard als overblijfsel van de fundamenten van een Karolingische donjon, mist o.i. elke grond: vondsten, noch plattegrond, noch literaire bronnen bieden enig gegeven dat op Frankische oorsprong wijst. Het is daarom niet noodzakelijk deze theorie in onze beschouwing te betrekken.’ De Brittenburg was dan wel geen Frankische burcht, maar wel een burcht uit de Frankische tijd, mogelijk gebouwd op de resten van een Romeinse vuurtoren.

Oudste plaat van de Brittenburg van de hand van Ortelius (1562), later opnieuw gebruikt door Zacharias Heyns (1598, 1599 -Afb.) en Hermann Moll (1634,1636).

Hoewel archeologisch bewijs ontbreekt - de Brittenburg is nog niet terug gevonden - is sprake van meer dan een theorie, omdat ondersteuning gevonden wordt in schriftelijke bronnen, die tot dusver niet bij het Brittenburgonderzoek waren betrokken en op frappante overeenkomsten tussen het tolhuis van Gotrik en de plattegrond van de Brittenburg, zoals wij die uit Ortelius en anderen kennen. Bovendien blijken in de Brittenburg literatuur zelf aanwijzingen te vinden te zijn over strafmaatregelen van Gotrik, die betrekking hebben op West-Fries gebied, waardoor aannemelijk wordt gemaakt, dat zich een en ander rond de (Oude) Rijnmond moet hebben afgespeeld, zoals zich soortgelijke ontwikkelingen hebben voltrokken in de Maasmond (Witla, Vlaardingen) en de Scheldemond (Antwerpen, Het Steen). Bovendien blijkt de bouw van een Deense burcht aan de monding van de (Oude) Rijn naadloos te passen in de historische context van de jaren 809-810. 

Gevolgen

Het aantreffen van een verwijzing naar een burcht in Frisia in de Gesta Danorum, die geidentificeerd kan worden als de Brittenburg, betekent ook, dat de oudste schriftelijke bron over het Huis te Britten twee eeuwen eerder (ca. 1200) gedateerd kan worden dan de oudste verwijzing tot dusver naar de Borch te Bretten, die op naam staat van het gedicht ‘Vanden Sloetel’ (ca. 1401) van Willem van Hildegaersberch, sprookspreker aan het Hof van Graaf Aalbrecht van Beieren (1358-1404) in 's Gravenhage.

  Saxo Grammaticus

De identificatie van de Brittenburg als burcht van Gotrik biedt ook uitzicht op en inzicht in een relatie met de grafelijke burcht in Vlaardingen en Het Steen in Antwerpen, eveneens tolhuizen voor de scheepvaart op resp. de Maas en de Schelde. Wie had gedacht, dat er door toedoen van de kruisvaarders zelfs nog een lijntje te leggen zou zijn naar de Syrische burcht Krak de Chevallier (Sevallier) ? Een steen boven de toegangspoort van Het Steen in Antwerpen kan dan weer in verband gebracht worden met soortgelijke vondsten op de oudste plaat van de Brittenburg (Ortelius, 1562), zodat die misschien als Noors in plaats van als Romeins bestempeld kunnen worden. Daarnaast zou de relatie tussen de Denen en de Brittenburg ook een verklaring kunnen geven voor de muur, die vanaf de Brittenburg richting duin liep en daaronder verdween. Tot dusver is voor die muur nog geen verklaring gevonden, maar er zou een relatie kunnen bestaan met de Danavirke, een verdedidingsmuur of -wal, die enkele jaren eerder door Gotrik in eigen land werd gebouwd. In het geval van de Brittenburg zou zo'n muur bedoeld kunnen zijn om de rivierdelta van de (Oude) Rijn over een afstand van enkele kilometers tussen Katwijk en Noordwijk voor indringers af te sluiten. Het zijn onderwerpen, die door verder onderzoek opgehelderd moeten worden.

Koning Radboud

De bouw van een burcht in Friesland was volgens de genoemde Deense en Friese bronnen een onderdeel van een reeks strafmaatregelen tegen de Friezen. Andere maatregelen behelsden de aanstelling van een landvoogd, de inning van een tribuut in de vorm van tolgelden, de verplichting om lage deuren in de huizen van de Friezen aan te brengen en de plicht om sieraden af te geven en voortaan houten halsbanden of houten stroppen te dragen. Zowel het tribuut als de houtenstroppen worden al eerder vermeld, namelijk in de tijd van St. Willebrord. De vraag dient zich dan aan, of ook de bouw van de burcht in een eerdere fase van de Friese geschiedenis kan hebben plaats gevonden. We komen daarmee als vanzelf terecht op de Deense hertog Radboud, koning van Friesland, die bekend staat als bouwer van burchten en dwangburchten. Radboud (648-719) leefde een eeuw eerder in de mythologische tijd. Het zal dan ook moeilijk zijn om een verband tussen koning Radboud en de Brittenburg aan te tonen, zoals dat ook het geval is voor het Kasteel Radboud te Medemblik, dat volgens Cornelis Aurelius, auteur van de Divisiekroniek (Leiden, 1517) in de 8ste eeuw door koning Radboud is gebeouwd. De Hollandse graaf Floris V zou de fundamenten van dit kasteel hebben gebruikt voor de bouw van een dwangburcht tegen de West-Friezen.

Katwijks Troje

Op een punt brengt deze constatering ons helaas niet  verder: het vaststellen van de huidige ligging van de ruïne van de Brittenburg in de omgeving van Katwijk aan Zee, althans wanneer en voorzover die restanten al niet zijn afgevoerd door strandjutters of stormen en hoge zee of ondergestoven onder strand en duin. Bij het ontbreken van archeologisch bewijs moeten we ons ongeacht het Romeinse of Frankische karakter van de Brittenburg baseren op de informatie, die sinds de fundamenten in de 16de eeuw een aantal keren op het strand bij Katwijk zichtbaar zijn geweest, in geschriften en platen is vastgelegd. Daartoe wordt de bestaande informatie geïnventariseerd en geëvalueerd. Het is zelfs mogelijk, dat de fundamenten daarvan gebruikt zijn. Vooralsnog doet dit ook niets af aan de mogelijkheid van een vuurtoren op een later afgesleten landtong of eiland voor de kust en een 'schone behuizinge' meer stroomopwaarts langs de (Oude) Rijn, waar in de luwte van het Katwijkse duin, beschermd tegen weer en wind het tolhuis en de havenfaciliteiten gedacht worden. We moeten er immers rekening mee houden, dat vuurtorens en burchten aan de kust in de loop der eeuwen door stormen en hoge zee, door kustafslag of stijging van de zeespiegel of in veelvuldige gewapende conflicten door mensenhand verwoest werden, soms op dezelfde plek herbouwd konden worden of op een andere plaats opnieuw gebouwd moesten werden. Dat kan het lot geweest zijn van de constructie die in de 18de eeuw op kortere afstand van Katwijk in zee gezien is [tekst] Om die reden heb ik de Brittenburg wel eens aangeduid als het Katwijks Troje. De raadsels rond de ´verdronken ruïne´ zullen ongetwijfeld nog vele generaties blijven bezig houden.

Menno M.A. Knul

DE BRITTENBURG, EEN NOORMANNENBURCHT